Lịch sử 12/12/2012

Lịch sử huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình

Trước năm 1945, tỉnh Hoà Bình có bốn vùng Mường nổi tiếng, được lưu truyền là nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động. Mường Động chính là xã Vĩnh Đồng, huyện Kim Bôi, là một trong số những cái nôi văn hoá của cả vùng, đồng thời là nơi tập trung dân cư với kinh tế phát triển.

Kim Bôi cũng như các nơi khác ở Hoà Bình xưa kia tồn tại chế độ phong kiến lang đạo. ở Kim Bôi, các dòng họ quý tộc làm lang thống trị lâu đời là các dòng họ Quách, Đinh và Bạch.

Sống dưới chế độ lang đạo, người dân bị bần cùng hoá, bị bóc lột hết sức dã man. Nhà lang đặt ra rất nhiều luật lệ và quy định hà khắc, khi nhà ai có việc hiếu, hỷ, làm nhà... đều phải biếu lang một vai trâu, vai bò, xôi, thịt; góp công lao động khi lang có việc...
Năm 1886, thực dân Pháp lập ra tỉnh Mường Hoà Bình và câu kết với bọn lang đạo tạo thành bộ máy tay sai phục vụ đắc lực cho sự thống trị và bóc lột của chúng đối với nhân dân các dân tộc tỉnh Hoà Bình.

Về chính trị, thực dân Pháp dùng thủ đoạn thâm độc để chia rẽ các dân tộc anh em, dùng “thổ lang” trị “thổ dân”. Về văn hoá, chúng thi hành chính sách ngu dân, cả vùng chỉ có một trường sơ học cho con em nhà lang, tổng lý, kỳ hào. Bên cạnh đó, các tệ nạn xã hội như hút thuốc phiện, cờ bạc, mê tín dị đoan được khuyến khích, khiến cho xã hội càng thêm rối ren.
Chính sách thuế hà khắc của chúng cũng khiến người dân điêu đứng, hàng trăm gia đình vì không nộp đủ thuế phải bỏ làng vào rừng sống chui lủi, hoặc tha phương cầu thực khắp nơi.

Năm 1944, tổng số hội viên Hội Cứu quốc ở Kim Bôi lên tới 42 người, phong trào cách mạng phát triển khá mạnh mẽ ảnh hưởng rộng lớn tới các xã Tú Sơn, Hạ Bì, Kim Bôi, Kim Truy, Vĩnh Đồng...

Đầu năm 1945, Nhật hất cẳng Pháp khỏi Đông Dương. ở Lương Sơn nói chung và tổng Kim Bôi nói riêng, phát xít Nhật phá lúa, hoa màu để trồng đay, gai và thầu dầu. Trước sự đàn áp dã man của địch, đầu tháng 6-1945, đội tự vệ chiến đấu xã Nật Sơn được thành lập, gồm 42 chiến sĩ. Tại Cao Dương, mỗi xóm thành lập được 1 tổ Việt Minh. Xã Hạ Bì thành lập được tổ Việt Minh.

Đầu tháng 8-1945, khi thời cơ cách mạng đến, công việc chuẩn bị cho khởi nghĩa giành chính quyền ở Kim Bôi được tiến hành khẩn trương. Ngày 19-8-1945, các tổ Việt Minh ở Nật Sơn đã tổ chức cho quần chúng nổi dậy, sau đó cuộc mít tinh được tổ chức ngay tại sân đình xóm Chi Trong, xã Nật Sơn. Đại diện Việt Minh tuyên bố xoá bỏ chính quyền thực dân, phong kiến, thành lập chính quyền cách mạng lâm thời xã Nật Sơn. Sau đó, lực lượng cách mạng xã Nật Sơn tiến xuống các xóm trong vùng tổ chức mít tinh tuyên bố xoá bỏ chế độ thực dân, phong kiến.

Tại xã Hạ Bì, sáng 23-8-1945, lực lượng cách mạng xã Nật Sơn kết hợp với tổ Việt Minh và quần chúng giành chính quyền. Chính quyền cách mạng lâm thời xã Hạ Bì được thành lập.

Tại xã Cao Dương, hàng trăm quần chúng kéo ra huyện đường cùng với lực lượng cách mạng giành chính quyền thắng lợi. Tháng 9-1945, các xã còn lại trong huyện cũng lần lượt thành lập chính quyền cách mạng lâm thời.

Sau khi giành được chính quyền, nhân dân bắt tay vào lao động sản xuất khắc phục hậu quả do địch để lại, tích cực thực hiện chủ trương của Chính phủ: “Diệt giặc dốt, diệt giặc đói, diệt giặc ngoại xâm”. Phong trào bình dân học vụ phát triển mạnh mẽ, được triển khai dưới nhiều hình thức thu hút đông đảo mọi lứa tuổi, mọi tầng lớp nhân dân tham gia. Lực lượng vũ trang kịp thời trấn áp bọn phản động ngóc đầu dậy quấy phá chính quyền. Nạn đói ở tất cả các xã được đẩy lùi.

Ngày 15-4-1947, thực dân Pháp mở cuộc tấn công lên Hoà Bình. Nhằm đối phó với kẻ thù, du kích các xã Hạ Bì, Tú Sơn phá hỏng đoạn đường từ dốc Cun đến xã Kim Bôi, đồng thời cắm chông, cài bẫy khắp các cánh đồng, bưa bãi. ở các xã Thanh Nông và Thanh Lương, lực lượng vũ trang và nhân dân tổ chức đào hào, hố sâu để cản bước tiến của địch.

Tinh thần kháng chiến của nhân dân rất sôi nổi, thực hiện triệt để tinh thần “bất hợp tác hoàn toàn với giặc”. Trước yêu cầu đặt ra, 6 xã Nật Sơn, Kim Bôi, Hạ Bì, Tú Sơn, Vĩnh Đồng và Kim Truy được cấp trên quyết định xây dựng thành an toàn khu (ATK) vì đây là địa điểm thuận lợi cho việc phòng thủ và tiến công địch cũng như trong chỉ đạo cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp trên toàn tỉnh Hoà Bình.

Trong năm 1949, hàng trăm thanh niên địa phương đã xung phong lên đường tham gia bộ đội chủ lực. Cuối năm 1949, Liên Khu ủy và Bộ Tư lệnh Liên khu quyết định mở Chiến dịch Lê Lợi, hướng chính tấn công địch là Hoà Bình. Các xã Hạ Bì, Kim Bôi, Nật Sơn đã cử hàng trăm dân công vận chuyển vũ khí từ Thanh Hoá về Hoà Bình, chuẩn bị cáng thương, lương thực, thực phẩm ủng hộ bộ đội, góp phần làm nên thắng lợi của chiến dịch.  

Rút khỏi Hoà Bình nhưng thực dân Pháp vẫn âm mưu tái chiếm Hoà Bình, Sơn Tây, Xuân Mai hòng cắt đứt hành lang đông - tây, cô lập Việt Bắc. Để giành lại thế chủ động trên chiến trường, đồng thời chặn đứng sự tiếp tế của ta lên Việt Bắc, tháng 11-1951, thực dân Pháp do tướng Sa Lăng chỉ huy đánh chiếm Hoà Bình. Trong một tuần, chúng đã chiếm được hàng trăm vị trí, đốt phá nhiều làng xóm, bắn giết lợn, gà của nhân dân.

Ngày 18-11-1951, ta mở Chiến dịch Hoà Bình, du kích các xã trong huyện Kim Bôi đã phối hợp với bộ đội chủ lực tổ chức đánh địch trên phạm vi rộng, tiêu diệt nhiều sinh lực địch, thu nhiều vũ khí.

Là một địa bàn chiến lược quan trọng của Hoà Bình, trong suốt cuộc kháng chiến, Kim Bôi là một căn cứ cách mạng quan trọng. Nhân dân các dân tộc huyện Kim Bôi đã tích cực đóng góp sức người, sức của góp phần làm nên thắng lợi của các Chiến dịch Tây Bắc, Chiến dịch Điện Biên Phủ, đánh đổ thực dân Pháp, đưa miền Bắc tiến lên chủ nghĩa xã hội.

Sau khi hoà bình lập lại, ngày 14-7-1959, Chính phủ quyết định tách huyện Lương Sơn thành hai huyện: Kim Bôi và Lương Sơn. Từ đó đến nay, Đảng bộ và nhân dân huyện Kim Bôi đã luôn tích cực xây dựng cơ sở hạ tầng và thi đua lao động sản xuất để xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp.

Trong thời kỳ đổi mới, tiếp tục phát huy truyền thống cách mạng, quân và dân các dân tộc huyện Kim Bôi đã đẩy mạnh phong trào thi đua, khắc phục mọi khó khăn, thử thách, phấn đấu thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh. Nhờ thế, giá trị sản xuất nông - lâm nghiệp tăng nhanh, năm 2002, sản lượng lương thực đạt 39.659 tấn. Nhiều hộ dân đã được sử dụng điện, nước cũng như các loại dịch vụ. Hệ thống phát thanh, truyền hình phủ sóng về từng thôn bản phục vụ công tác tuyên truyền chính sách của Đảng và Nhà nước, đồng thời đáp ứng nhu cầu văn hoá, tinh thần của nhân dân.

Công tác chăm sóc sức khoẻ người dân được thực hiện tốt, các trạm y tế xã được kiên cố hoá, trang thiết bị y tế được đầu tư. Trong sự nghiệp giáo dục,  huyện Kim Bôi được công nhận xoá mù chữ và phổ cập giáo dục tiểu học. Các phòng học được xây dựng khang trang, lợp ngói, xoá bỏ tình trạng học 3 ca.

Ghi nhận sự nỗ lực phấn đấu của Đảng bộ và nhân dân huyện Kim Bôi, Đảng và Nhà nước ta đã trao tặng nhiều huân, huy chương, trong đó, nhân dân xã Lập Chiệng được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Phòng Giáo dục và Đào tạo Tân Lạc